<$BlogRSDUrl$> Teljari

mánudagur, maí 31, 2004

Um málskotsrétt forseta Íslands!

Fá ummæli í samanlagðri íslenskri stjórnmálasögu landsins hafa verið á jafn lágu plani og jafn rangsnúnar og þær sem hafa átt sér stað um málskotsrétt forseta Íslands undanfarið misseri. Ég ætla ekki að fara nánar út í þau fræði en hér fer á eftir samantekt sem ég samdi nú á vordögum um málskotsrétt forseta Íslands. Samantektin er með hliðsjón af formlegri stjórnskipulegri heimild forseta Íslands til þess að synja lögum staðfestingar, en lítið sem ekkert er fjallað um afleiðingar slíkrar synjunar, stjórnskipulegar krísur eða önnur vandkvæði sem upp kunna að rísa sé heimildinni beitt:



I INNGANGUR: 2
II SYNJUNARVALD FORSETANS 3
II.1 ALMENNT UM 26. GR. 3
II.2 HEFBUNDNAR KENNINGAR FRÆÐIMANNA. 3
II.3 KENNINGAR SEM GANGA Í BERHÖGG VIÐ HEFBUNDNA SKÝRINGU 26. GR STJÓRNARSKRÁR. 3
III. STANDAST NÝJAR KENNINGAR UM SYNJUNVALDIÐ? 3
III. 1 SAMANBURÐARSKÝRING, LÖGSKÝRINGARREGLUR OG 26. GR. 3
III. 2. LAGASYNJANIR Á ÁRUNUM 1874-1904. 3
III.3 ÞINGRÆÐISREGLAN OG SYNJUNARVALDIÐ. 3
IV. NIÐURSTAÐA. 3
V. HEIMILDASKRÁ 3


I Inngangur:
Meginþorra þess tíma sem frá lýðveldisstofnun 1944 til vorra daga, var hvorki ágreiningur uppi meðal lögfræðinga né stjórnmálamanna um túlkun á synjunarvaldi forseta Íslands skv. 26. gr. stjórnarskrár lýðveldisins , nefnilega að forseti Íslands hefði persónulegt vald-og án atbeina ráðherra-til þess að synja lagafrumvarp frá Alþingi staðfestingar og skjóta því til þjóðaratkvæðis. Má þetta meðal annars sjá í þeim umræðum sem voru á Alþingi og skoðunum fræðimanna sem ritað hafa á sviði stjórnskipunarréttar eftir lýðveldisstofnunina.

Á síðastliðnum áratug hafa hins vegar komið upp þau sjónarmið meðal lögfræðinga að nokkur vafi leiki á því að forseti Íslands fari með það vald sem honum var falið með 26.gr.stjórnarskrár . Hafa tveir fræðimenn gengið svo langt í greinum sínum að þeir telja forsetann alls ekki hafa það vald sem 26. gr. kveður á um, heldur þurfi atbeina ráðherra að koma til þess að hann geti beitt valdi sínu. Hafa stjórnmálamenn einnig tekið undir þessu nýtilkomnu sjónarmið um að forsetinn fari ekki persónulega með synjunarvald það sem honum í orði kveðnu er veitt með 26. gr stjórnarskrár.

Þessi stutta ritgerð er takmarkuð við tvö viðfangsefni, það er annars vegar hvort samanburðarskýring stjórnarskrár leiði til þess að forseti þurfi atbeina ráðherra til beitingar synjunarvaldsins, og hins vegar hvort stjórnskipunarvenja hafi myndast í tengslum við þingræðisregluna sem stjórnarskráin frá árinu 1944 nam ekki úr gildi og forsetinn fari því ekki með það vald sem 26. gr. kveður á um. Þessar kenningar hafa komið fram á sl. áratug og geyma í raun, að mati höfundar, kjarnann í málflutningi þeirra sem halda því fram að forseti fari ekki persónulega með synjunarvaldið skv. 26. gr stjórnarskrárinnar. Að auki verður vikið nokkrum orðum að því hvort danskur stjórnskipunarréttur hafi raunhæft gildi við túlkun 26. gr.

Í lokin verða niðurstöður dregnar saman og jafnframt reynt að komast að því hvers vegna ágreiningur um synjunarvald forsetans kom fyrst upp hartnær 50 árum eftir stofnun lýðveldis en ekki mun fyrr.

II Synjunarvald forsetans

II.1 Almennt um 26. gr.
26. gr. stjórnarskrár er svohljóðandi:

Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.
Í 2. gr. stjórnarskrár er kveðið á um að Alþingi og forseti fari saman með löggjafarvaldið og er nánar kveðið á um löggjafarstarf forseta í 19. gr. það er að undirskrift forseta veiti lagafrumvörpum lagagildi sbr þó 26. gr. tilvitnaða að ofan. Skv. 26. gr. hefur forseti heimild til þess að synja lagafrumvarpi staðfestingar. Öðlast frumvarp samt sem áður lagagildi þrátt fyrir að forseti synji því staðfestingar, m.ö.o. þá er hið stjórnskipulega gildi lagafrumvarps háð því að það hafi verið lagt formlega fyrir forseta til samþykktar. Boða verður til þjóðaratkvæðis um lagafrumvarpið synji forseti því staðfestingar og fellur það úr gildi sé það fellt við þjóðaratkvæðagreiðslu, en heldur gildi sínu sé það samþykkt.

Með stjórnarskránni 1944 var því synjunarvaldi, sem konungur hafði haft (sbr. td. 10. gr. Stjórnarskrár um sérstök málefni Íslands frá árinu 1874) breytt frá því að vera algert synjunarvald eða ,,absoulut veto? í að vera í raun og veru heimildarákvæði fyrir forseta að skjóta lagafrumvarpi til samþykktar eða synjunar þjóðarinnar eða eins konar,,suspensivt veto?.

II.2 Hefbundnar kenningar fræðimanna.
Í riti sínu um stjórnskipunarrétt segir Ólafur Jóhannesson meðal annars:
,,Forseta er formlega heimilt að neita að samþykkja eða staðfesta ?....? eða lög og þarf eigi til þess atbeina neins ráðherra. Hann verður ekki þvingaður til þessara athafna. Hins vegar gætu slíkar synjanir hans leitt til árekstra við ráðherra og orðið til þess að ráðherra segði af sér. Gæti þó farið svo , að forseti yrði í vandræðum með myndun ríkisstjórnar, ef meirihluti þings stæði með ráðherra, sem gera mætti ráð fyrir?

Í riti sínu Stjórnskipunarrétti hefur Gunnar G. Schram meðal annars þetta að segja um synjunarvald forseta:
,,....Þótt aldrei hafi til þess komið á lýðveldistímanum að forseti Íslands hafi beitt lagasynjunarvaldi verður að túlka ákvæði 26. gr stjskr. á þann hátt ?.......? að forseta sé formlega heimilt að neita að samþykkja eða staðfesta ?.......? lög án atbeina ráðherra?

Í grein um stjórnskipulega stöðu forsetans heldur Sigurður Líndal eftirfarandi fram um synjunarvald skv. 26. gr.
,, Í 19. gr ( stjórnarskrár, innskot höf) er svo mælt að ráðherra undirriti löggjafarmál með forseta og sú undirritun veiti þeim gildi. Nú segir í 13. gr. að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt og þá rís sú spurning hvort með því ákvæði sé ráðherrum veitt hlutdeild í löggjafarvaldi forseta eða það sé jafnvel algerlega í höndum þeirra. En hér verður að hafa í huga 2. gr. stjórnarskrárinnar þar sem einungis er gert ráð fyrir að Alþingi og forseti fari með löggjafarvald. Hvergi er svo mælt að forseta sé skylt að rita undir lagafrumvarp og augljóst að hann þarf ekki staðfestingu ráðherra á þeirri ákvörðun. Ef sú væri raunin væri valdið í höndum ráðherra, ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar stórlega villandi og 26. gr. um synjunarvaldið markleysa. ?.....? Forseti hefur því sem handhafi löggjafarvalds sjálfstæðar heimildir og er þar ekki á neinn hátt háður atbeina ráðherra, enda er það í samræmi við það að hann sækir umboð sitt beint til þjóðarinnar?
Enginn þessara þriggja fræðimanna velkist í vafa um að synjunarvald forsetans sé persónulegt og að ekki þurfi atbeina ráðherra til þess að beita því. Til stuðnings þessari niðurstöðu vitna þeir meðal annars til athugasemda í frumvarpi til stjórnskipunarlaga lýðveldisins Íslands um 26. gr. en þar segir meðal annars:
,,Ákvörðun um slíka staðfestingarsynjun eða málskot til þjóðaratkvæðis tekur forseti án þess að atbeini ráðherra þurfi að koma til ( leturbr. höf.)
Í umræðum á Alþingi um frumvarpið var hvergi nefnt að synjun forseta yrði aðeins gerð með atbeina ráðherra.

Aðeins Sigurður Líndal víkur að því sérstaklega að með samanburðarskýringu á stjórnarskrá megi sjá að synjunarvald forseta sé hluti af löggjafarvaldi hans, en ekki framkvæmdarvaldi hans og því beri ekki að skýra 26. gr. í ljósi 13. gr stjórnarskrárinnar enda yrði þá 2. gr. hennar stórlega villandi hvað varðar löggjafarvaldið. Ólafur og Gunnar víkja ekki að samanburðarskýringu ákvæða sérstaklega.

Kenningar þær sem raktar hafa verið að ofanverðu hafa verið ríkjandi varðandi túlkun 26. gr stjórnarskrárinnar frá lýðveldisstofnun, enda virðist að sá skilningur hafi verið almennur og ríkjandi á Alþingi 1944 við aðdraganda setningar stjórnarskrár. Þó hafa tveir fræðimenn dregið þessar kenningar í efa og verður hugað nánar að því í næsta kafla.

II.3 Kenningar sem ganga í berhögg við hefbundna skýringu 26. gr stjórnarskrár.
Í grein sinni árið 1994 hafnar Þór Vilhjálmsson því að forsetinn hafi synjunarvald skv. 26. gr stjórnarskrárinnar. Þór rökstyður niðurstöðu sína meðal annars með því að samanburðarskýring á 26. gr. og 13. gr leiði til þess að að atbeini ráðherra þurfi að koma til þess að forseti geti synjað lögum staðfestingar. Þór vísar einnig til þeirrar framkvæmdar sem skapaðist eftir að Íslendingar fengu sérstaka stjórnarskrá 1874 og fram til 1944 að konungur synjaði lögum frá Alþingi samþykkis skv. ráðleggingu Íslandsmálaráðherrans eða ráðgjafans og voru forsendur ráðherrans þá birtar sem rökstuðningur fyrir niðurstöðunni.

Þór ræðir umræður á Alþingi í tengsum við undirbúning frumvarps til stjórnskipunarlaga 1944, bendir sérstaklega á þá staðreynd að ekki var rætt sérstaklega um 26. gr. frumvarpsins við umræður á Alþingi. Þór virðist telja að ofangreind ummæli í greinargerð byggist á misskilningi á venju þeirri sem skapaðist hafði frá 1874 og þegar frumvarpið sjálft er skoðað sem ein heild komi í ljós að túlka verði 26. gr. á þann veg að synjunarvald forseta verði aðeins beitt komi atbeini ráðherra til.
Að lokum telur Þór að skv. 11. gr. þar sem kveðið er á um ábyrgðarleysi forseta á stjórnarathöfnum og að hinar sérstöku reglur um ábyrgð ráðherra og um landsdóm styðji það enn fremur að forsetinn hafi ekki persónulegt synjunvarvald skv. 26. gr. Í lokin dregur Þór niðurstöðu sína saman eftirfarandi:
,,...Greinarhöfundur er í miklum vafa um svarið við þeirri spurningu sem sett var fram í upphafi. Því veldur fyrst og fremst það, sem segir í athugasemdum milliþinganefndarinnar í stjórnarskrármálinu, sem lagðar voru fram á Alþingi 1944. Röksemdir þær sem styðja þá skoðun að um lagasynjanir gildi hin almenna regla um frumkvæði og meðundirritun ráðherra eru raktar hér að framan. Þar er fyrst getið um venjulega lögskýringu á stjórnarskráratkvæðum um forsetann, síðan þess að á árunum 1874-1904 voru lagasynjanir gerðar með konungsúrskurði að frumkvæði ráðherra og loks er rætt um stöðu forsetans sem ópólitísks aðila. Þetta eru aðalatriðin. Greinarhöfundur telur þessi sjónarmið þyngri á metunum en þau sem leiða til hinnar niðurstöðunna. Gagnstætt því sem ýmsir fræðimenn telja, álítur hann, að forsetinn hafi ekki persónulegt synjunarvald?

Í grein sinni frá árinu 2001 heldur Þórður sömu skoðun fram, en þó með annarri röksemdafærslu en Þór. Megininntak í máli Þórðar er að í ljósi þingræðisreglunnar sé það Alþingi sem fari eitt með löggjafarvaldið. Ef röksemdafærsla hans er dregin í stafliði má segja að hún sé eftirfarandi:
1) Framkvæmd frá 1874-1904 sýnir að synjanir konungs á staðfestingu laga frá Alþingi voru gerðar skv. tillögu ráðherra Íslandsmála sem sat í ríkisstjórn Danmerkur. Talið er að í Danmörku hafi konungur síðast beitt synjunarvaldi sínu 1865 sbr. dönsku fræðimenninna Sörensen og Zahle og af því leiðir að synjun konungs á frumvörpum Alþingis voru einungis formlegs eðlis en skv. ákvörðun ráðherra.
2) Þórður leggur áherslu á það að eftir að heimastjórn komst á 1904 og þangað til 9. apríl 1940 er samband rofnaði milli Íslands og Danmerkur hafi konuungur aldrei synjað staðfestingu lagafrumvarpa frá Alþingi.
3) Á ofangreidnum tímabilum telur Þórður að sama meginregla hafi gilt í Íslandi og Danmörku um meðferð þjóðhöfðingja á synjunarvaldi sínu þ.e að ekki hafi verið um persónulega ákvörðun konungs að ræða heldur ákvörðun ráðherra og gerð jafnframt á hans ábyrgð. Þórður leggur áherslu á þingræðisregluna og að af henni leiði að sú stjórnskipunarvenja hafi skapast hér á landi sem jafngömul þingræðisreglunni að persónulegt vald þjóðhöfðingjans til að neita staðfestingu laga sé ekki fyrir hendi, þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrár þar um og að slík regla hafi verið búin að vinna sér sess í stjórnskipan landsins fyrir breytinguna 1944 og að stjórnarskrá lýðveldisins hafi ekki haggað þessari stjórnskipunarvenju.
4) Þórður telur að afar sérstakar ástæður hafi ríkt á tímanum fyrir lýðveldisstofnuna, vegna heimsófriðar og að sjónarmið Dana við umræður um framhald Sambandssáttmálans frá árinu 1918 sem hefði getað verið haldið fram hefðu getað varpað nýju ljósi á þá stjórnskipan sem þá var í gildi.
5) Samþykkt Alþingis um breytingu á stjórnskipunarlögum, sbr. stjórnskipunarlög. nr. 97/1942, heimilaði breytingu á stjórnskipulögum með sérstökum hætti, það er að einungis væri heimilt að breyta stjórnarskrá við stofnun lýðveldis sem óhjákvæmilega leiddi af stjórnarfarsbreytingunni. Þórður telur því að allar breytingar beri að skýra þröngt og dómstólar eigi á því mat hvort stjórnarskrárgjafinn hefði haldið sig innan þeirra þröngu marka sem ofangreind breyting heimilaði honum og að engin heimild hafi verið veitt til að breyta stjórnskipulegri stöðu Alþingis né skerða löggjafarvald þess með einum eða neinum hætti.
6) Þórður bendir enn fremur á það að við lýðveldisstofnunina hafi valdi verið ráðstafað, þar með talið löggjafarvaldi. Telur Þórður að þingmönnum hafi verið óheimilt að breyta ofangreindri reglu um synjunarvald þjóðhöfðingjans enda sé hún keimlík reglu sem byggð er á neyðarréttar og öryggissjónarmiðum og þar af leiðandi óþörf þar sem slíkar reglur séu ekki orðaðar í stjórnarskrá.
7) Þórður bendir á að stjórnarskrá lýðveldisins hafi í upphafi verið bráðabirgðarstjórnskipunarlög og varast verði því að draga víðtækar ályktanir á grundvallarbreytingum t.d. um stöðu þjóðhöfðingja gagnvart Alþingi. Þórður bendir á að staða forsetans sé táknræn tignarstaða; hann sé þjóðhöfðingi og hafi í raun og veru tekið við þeirri stöðu sem konungur hafði áður í stjórnskipuninni. Þórður telur með tilliti til þröngra heimilda til breytinga á stjórnarskrá að óheimilt hafi verið að breyta stöðu forseta að þessu leyti með tilliti til synjunarvaldsins. Forsetinn hafi gengið beint inn í hlutverk konungs og fengið sömu valdheimildir og hann hafði áður.
8) Þórður bendir einnig á að framkvæmd forseta frá stofnun lýðveldis sýni að þeir sem gegnt hafa embætti forseta hafa allir sem einn kosið að blanda sér lítt í stjórnmálalegar umræður og hafi þeir virt þingræðisleg og lýðræðisleg vinnubrögð.
Hér eru því miður ekki efni til þess að fara nánar í kenningar Þórðar en meðal annars telur hann að ekki fáist samhengi í stjórnskipunina nema með því að túlka 26. gr þannig að forseti hafi persónulegt synjunarvald og einnig fjallar hann um við hvaða aðstæður forseti gæti hugsanlega beitt synjunarvaldi sínu.
III. Standast nýjar kenningar um synjunvaldið?
Hér á eftir verður leitast við að draga saman meginatriði í rökstuðningi Þórðar Bogasonar og Þórs Vilhjálmssonar og þau rædd.

III. 1 Samanburðarskýring, lögskýringarreglur og 26. gr.
Þór Vilhjálmsson heldur því fram að skýra beri 26. gr . stjórnarskrár með hliðsjón af 13. gr stjórnarskrár sem kveður á um að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt.

Telja verður að þau rök standist vart nánari skoðun, enda hefur jafnan verið haldið fram að 13. gr taki aðeins til framkvæmdarvalds þess sem forseti fer með skv. stjórnarskrár en ekki til löggjafarvalds hans.

Styðja má þetta meðal annars með umræðum á Alþingi þar sem sérstaklega var tekið til þess að atbeina ráðherra þyrfti ekki til þess að forseti beitti valdi því sem honum er gefið með 26. gr. og skoðunum fræðimannanna Ólafs Jóhannessonar og Sigurðar Líndal sem vitnað er til í kafla II 2.

Höfundur tekur undir þetta sjónarmið og telur ennfremur að viðteknar lögskýringaraðferðir leiði til þess að 26. gr sé skýrð í samræmi við 2. gr en ekki 13. gr. Séu athugasemdir í greinargerð um 26. gr stjórnarskrár athugaðar sést að þar gerði stjórnarskrárgjafinn ráð fyrir því að forsetinn hefði valdið persónulega og að atbeina ráðherra þyrfti ekki við til þess að forseti beitti synjunarvaldi sínu.

Samanburðarskýring ásamt athugasemdum í greinargerð leiðir einmitt til þess að telja verður að forseti hafi óumdeilt persónulegt synjunarvald, en ekki hið gagnstæða eins og Þór heldur fram

III. 2. Lagasynjanir á árunum 1874-1904.
Þórður og Þór leggja báðir áherslu á þá venju sem skapaðist frá 1874 þegar Íslendingar fengu sérstaka stjórnarskrá um synjanir konungs. Eins og áður hefur komið fram bendir Þórður á það að lagasynjanir hafi verið gerðar skv. tillögu ráðherra Íslandsmála og hann hafi de facto farið með synjunarvaldið.

Í stjórnskipulegum skilningi er þetta hins vegar athyglisvert þegar litið er til þess að Íslendingar fóru ekki með æðsta framkvæmdarvald í landinu heldur einmitt danska ríkisstjórnin, enda Ísland hluti danska ríkisins sem fór þó með löggjafarvald hvað varðaði sérstök málefni sem nánar var kveðið var á um í stjórnarskránni frá 1874.

Í ljósi sjálfstæðisbaráttu Íslendinga á þessum tíma má spyrja sig hvort lagasynjanir á árunum 1874-1904 hafi í raun og veru eitthvað sjálfstætt gildi þegar kemur að því að skoða hvort stjórnarskráin 1944 hafi veitt forseta Íslands persónulegt synjunarvald, enda þingræðisreglan ekki virt í Danmörku meginhluta tímabilsins og framkvæmdarvaldið danskt og í andstöðu, megnið af tímanum, við kröfu Íslendinga um aukið sjálfstæði og aukna sjálfsstjórn. Telja verður það afar óljóst hafi stjórnskipunarvenja myndast á annað borð í Danmörku á þessum tíma sem færði ráðherra synjunarvald konungs hvort sambærileg regla hafi gilt á Íslandi, enda framkvæmdarvaldið ekki í landinu og þingræðisregla ekki virk í Danmörku.

Hins vegar má ekki líta fram hjá því að frá árinu 1904-1940 synjaði konungur ekki lagafrumvarpi frá Alþingi, enda höfðu Íslendingar þá fengið heimastjórn og síðar
fullveldi.

Að teknu tilliti til þess að verið er að bera saman gjörólíka stjórnskipun, annars vegar hluta ríkis með takmarkað löggjafarvald þar sem þingræðisregla er ekki virt og heyrir undir konung og ríkisstjórn og hins vegar fullvalda lýðveldi með þjóðkjörinn forseta.
telur höfundur að uppi séu áhöld um það, hafi slík venja myndast hvað varðar stjórnskipun landsins á þessu tímabili hvort hún hafi haldið gildi sínu við lýðveldisstofnun 1944 með tilliti til þeirra breytinga sem gerðar voru á 26. gr stjórnarskrárinnar.

III.3 Þingræðisreglan og synjunarvaldið.
Þórður Bogason byggir rökstuðning sinn á því að með þingræðisreglunni frá 1904 hafi skapast jafnhliða venja sem svipti konung synjunarvaldi sínu og færði það í hendur ráðherra sem situr í skjóli meirihluta þingsins og að stjórnarskrárgjafanum 1944 hafi verið óheimilt að breyta þessari venju sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1942.

Þórður virðist auk þess byggja röksemdafærslu sína í meginatriðum á þróun danskrar stjónskipunar bæði fyrir og eftir stofnun lýðveldis 1944 og á skrifum danskra stjórnlagafræðinga um þróun synjunarvaldsins í Danmörku.

Þeir Ólafur Jóhannesson, Gunnar G. Schram og Sigurður Líndal, sem skrifað hafa á sviði íslensks stjórnskipunarréttar, hafa hvorki minnst á að slík venja hafi myndast árið 1904 jafnhliða þingræðisreglunni né að slík venja hafi þróast hvað varðar synjunarvald forseta. Við stofnun lýðveldis 1944 og í aðdraganda hennar var hvergi minnst á að slík venja væri í gildi sem hefði þá þýðingu að synjunarvald forseta væri í raun og veru í höndum ráðherra sem sæti í skjóli þingmeirihluta. Hvergi er minnst á það að ráðherra fari með löggjafarvald það sem forseta er falið með stjórnarskránni þar með talið synjunarvaldið.

Gagnrýna verður því þennan hluta röksemdafærslu Þórðar, enda er allsendis óljóst hvort hann styður niðurstöðu sína við þróun íslensks eða dansks stjórnskipunarréttar fyrir eða eftir stofnun lýðveldis. Íslensk stjórnskipan breyttist við lýðveldisstofnunina og algjört rof varð milli þróunar dansks og íslensks stjórnskipunarréttar sem þróast hafði jafnhliða fram að þeim tíma. Rök gegn synjunarvaldi forsetans er því ekki hægt að byggja á þróun sem orðið hefur í Danmörku.

Stjórnskipunarvenja sú sem Þórður heldur fram að hafi myndast jafnhliða þingræðisreglunni sem útiloki að forseti hafi persónulegt synjunarvald er óþekkt eins og áður er rakið hér að framan. Telja verður afar ólíklegt að slík ólögfest stjórnskipunarvenja hafi myndast án þess að nokkur einasti fræðimaður á sviði stjórnskipunarréttar hafi veitt því eftirtekt fyrr en tæpum 100 eftir að slík venja myndaðist.

Svo virðist sem rök Þórðar, byggi að meginþræði á sjónarmiðum de lege ferenda hvað varðar íslenska stjórnskipan, en grundvallist ekki á þeirri stjórnskipan sem við var stuðst við lýðveldisstofnunina.

Skv. 3. gr. stjórnarskrár er forseti þjóðkjörinn og þiggur umboð sitt beint frá þjóðinni á 4 ára fresti. Skýtur því nokkuð skökku við að heimild til þess að skjóta lagafrumvarpi til úrskurðar þjóðarinnar feli í sér brot á þingræðisreglunni. Þingmenn og forseti sitja að meginstefnu til í umboði sömu kjósenda. Rök gegn synjunarvaldi forsetans sem byggja á meintu broti á lýðræðislegum vinnubrögðum þingræðisreglunni eru því að mati höfundar hæpin.

Að því gefnu er óþarfi að ræða nánar meinta valdþurrð stjórnarskrárgjafans 1944 sbr. stskl. nr 97/1942, þar eð ekki verður séð með fullnægjandi rökum að venja hafi myndast sem 26. gr. stjórnarskrár gat ekki numið úr gildi, eða að stjórnarskrárgjafann hafi brostið vald til þess að kveða á um synjunarvald forsetans og málskot til þjóðarinnar með þeim hætti sem farinn var 1944.

IV. Niðurstaða.
Ekki verður séð að kenningar þær sem komið hafa fram um synjunarvald forseta á sl. árum haggi því sem haldið hefur verið fram frá stofnun lýðveldis að forsetinn fari persónulega með synjunarvaldið.

Á tíðum finnst höfundi þeim sem þetta ritar í raun og veru beri sjónarmiðið de lege ferenda rökbundna niðurstöðu ofurliði, enda gagnrýna báðir fræðimenn synjunarvaldið og telja regluna óhagkvæma og óskýra en gefa ekki gaum þeim réttarheimildum og meginreglum sem við hefur verið stuðst frá stofnun lýðveldis og lagðar voru til grundvallar stjórnarskránni 1944.

Höfundur vill ekki fullyrða að pólitískur tilgangur liggi á baki þeim skrifum sem dregið hafa úr synjunarvaldi forseta, enda væri slíkt óviðurkvæmilegt, en þó finnst honum á köflum eins og stappi nærri því. Að minnsta kosti telur hann að þau lagalegu rök sem fram hafa verið færð til stuðnings niðurstöðunni rýr og standast engan veginn, en hins vegar þau rök sem færð eru fyrir óhagkvæmni reglunnar ágæt, þrátt fyrir að þau sé ekki unnt að nota til þess að kveða á um gildi hennar.

Sú staðhæfing að stjórnskipunarvenja hafi myndast sem óheimilt var að breyta með 26. gr. stjórnarskrár 1944 er afar hæpin eins og bent hefur verið á hér að ofan, enda með ólíkindum að slík venja hafi farið fram hjá þeim stjórnlagafræðingum sem mest og best hafa rannskað stjórnskipunarrétt og stjórnarskrána. Sú staðreynd að forseti er þjóðkjörinn dregur einnig úr gildi þessarar staðhæfingar.

Samanburðarskýring 26., 13., og 2. gr. stjórnarskrár stenst ekki nánari skoðun eins og vikið er nánar að hér að ofan.

Höfundur getur vissulega tekið undir þau sjónarmið að ef til vill sé reglan um synjunarvald forseta óhagkvæm og óskýr og ef til vill alls ekki heppileg í nútíma stjórnskipun. Kostnaðarsamt er að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu og ekki veitir reglan nein nánari fyrirmæli við hvaða aðstæður forseti skuli beita henni. Persónuleg skoðun fræðimanna, stjórnmálamanna eða annara skiptir engu máli þegar kemur að því að komast að stjórnskipulegu gildi synjunarvalds forsetans. Til þess að breyta stjórnskipaninni er stjórnarskrárgjafinn til þess einn bær.

Svo virðist sem helsti veikleiki hinna nýju kenninga um synjunarvaldið er að höfundar rugla saman hinum gömlu og góðu hugtökum rómarréttarins lex lata og lex ferenda og rökstyðja niðurstöðu sína miðað við hvernig löggjafarvaldi ætti að vera háttað, en ekki hvernig því er í raun og veru háttað í íslenskri stjórnskipan.


V. Heimildaskrá

Rit og tímaritsgreinar:

Björn Þórðarson: Alþingi og frelsisbaráttan, Saga Alþingis III. bindi, Rvk. 1956 Alþingissögunenfd.

Gunnar G. Schram: Stjórnskipunarréttur, Háskólaútgáfan, Reykjavík 1999.

Ólafur Jóhannesson: Stjórnskipun Íslands, Hlaðbúð Reykjavík 1960.

Sigurður Líndal: Stjórnskipuleg staða forseta Íslands, Skírnir, 166. ár, haust 1992 bls. 425-439.

Þór Vilhjálmsson: Synjunarvald forsetans, Afmælisrit Gauks Jörundssonar, Bókaútgáfa Orators, Reykjavík, 1994 bls. 545-608.

Þórður Bogason: ,,Og ég staðfest(sic!) þau með undirskrift minni? Forseti Íslands og Löggjafarvaldið, Afmælisrit til heiðurs Gunnari G. Schram, Almenna Bókafélagið, Reykjavík 2002 bls: 555-582.

Aðrar heimildir:

Alþingistíðindi A 1944, þingskal 1 bls. 15.

Alþingistíðindi 1875-1876 síðari hluti, viðbætir bls. 384-394.







|

fimmtudagur, maí 27, 2004

Kom ekki með kökur í vinnuna í dag!

Mér finnst rétt að geta þess að ég kom ekki með kökur í vinnuna í dag, heldur er ég bara búinn að þamba kaffi með vinnufélögum mínum í morgunn.

Síðan fór ég á tvo fundi í morgunn og drakk kaffi á báðum en fékk hvorki kökur né kom með sjálfur.

Kannski kem ég með kökur síðar í sumar í vinnuna, en almættið verður víst bara að ráða því einkum ef pabbi kaupir sér nýjan nokkurra ára Range Rover!


|

föstudagur, maí 21, 2004

Trójustríðið!

Fór á Trójustríðið í gær sem er ekki í frásögur færandi.

Í atriðinu þar sem Grikkir-að næturþeli- brjótast út úr hestinum heyrist sagt fyrir aftan okkur: ,,Ég vissi að þær væru inni í hestinum!"

Góð setning það að tarna.

PS. Að gefnu tilefni tek ég hér fram að menn hafa á síðustu dögum skrifað langhunda á athugasemdakerfi síðunnar um mig og mína persónu og ekki á jákvæðum nótum þar sem vefur minn er dásamaður og lofsunginn. Enda er hér heimilt að færa til bókar-hvort sem það er lof eða last-um allt milli himins og jarðar.
|

sunnudagur, maí 16, 2004

Dóms-og krikjumálaráðherra fer mikinn þessa dagana í baráttunni gegn öxulveldi hins illa hér á landi.

Nýjasta útspil hans og forsætisráðherra er að telja að forsetinn geti ekki synjað lögum um Baug staðfestingar vegna þess að hann sé vanhæfur.

Vanhæfur löggjafi...góð stjórnsýsla....

Björn lögvísi, sem allt í einu virðist vera orðinn áhugamaður um góða stjórnsýslu, hélt þessari skoðun hins vegar fyrri sig þegar samþingmaður hans Pétur H. Blöndal sat sem formaður Efnahags- og viðskiptanefndar þegar Sparisjóðsmálið var rætt nú fyrr í vetur. Nei þá þagði Björn um vanhæfi enda væntanlega ómálefnalegt að telja Pétur Blöndal vanhæfan sökum þess að eðli málsins skv. er hann einmitt hæfur en engan veginn ómálefnalegur.

Nú er bara að bíða þess að varðhundar ráðherrans skrifi hundleiðinlega langhunda um málefni og ómálefni, svo sem minn uppáhalds lögfræðingur og stjórnmálaskýrandi Stefán Friðrik á Akureyri!

Og mikið hlakkar mig að koma heim í þetta handahófskennda þjóðfélag réttlætisins strax á þriðjudag!

Kominn er tími til þess skynsamir menn beri stjórnmálaferill forsætisráðherrans og dómsmálaráðherrans til grafar á skjöldum!
|

mánudagur, maí 10, 2004

Tadds og Tóta fá hér pláss í linkasafninu.

Bara allt að gerast
|
Um Björn og séra Björn!

Af heimasíðu Björns Bjarnasonar:

,,Ég var spurður af Morgunblaðinu, hvað ég segði um kröfu Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur og Magnúsar Þórs Hafsteinssonar á alþingi um að ég segði af mér. Í svarinu minnti ég, að Ingibjörg Sólrún hefði aldrei stutt mig til neinna pólitískra starfa og Magnús Þór hefði sagst vilja sprengja mig og Halldór Blöndal, forseta alþingis, í loft upp. Að þau notuðu þetta álit umboðsmanns sem enn nýja átyllu til að krefjast afsagnar minnar, kæmi mér ekki á óvart. Baugsmiðlarnir hafa einnig verið að ýta undir umræður um afsögn mína, sem er svo sem ekkert nýnæmi fyrir mig. "

Af pistlasíðu Stefáns Friðriks Stefánssonar:

,,Ekki ætti að koma neinum einasta manni sem fylgist með stjórnmálum slíkt á óvart. Er þarna um að ræða einstaklinga sem hafa veist harkalega að Birni í gegnum tíðina og geta seint talist til hlutlausra gagnrýnenda um störf hans og ráðherraferil almennt. Það þarf varla að minna lesendur þessa vefs á að Magnús Þór skrifaði á spjallvef í skjóli nætur í upphafi ársins og talaði þar um að sprengja mig persónulega auk bæði dómsmálaráðherra og forseta þingsins í loft upp. Fræg eru fleiri ummæli hans reyndar, á þeim vettvangi, og almennt dómgreindarleysi hans sem stjórnmálamanns. Björn og Ingibjörg hafa verið andstæðingar á vettvangi borgarmála. Allir þeir sem fylgdust með kosningabaráttunni fyrir byggðakosningar í Reykjavík 2002, þurfa ekki að undrast að fyrrverandi borgarstjóri gangi á lagið nú með fyrrnefnda yfirlýsingu. Það vita allir að hún er samviskulaus stjórnmálamaður. Eftir stendur að fjarstæða er að ráðherra víki vegna þessa máls, þótt eflaust sé mikilvægt að taka upp umræður um framtíðarfyrirkomulag skipunar hæstaréttardómara. Það leikur hinsvegar enginn vafi hvar veitingarvaldið liggur nú."

Langhundar og andlegur öryrki, það er það eina sem ég hef að segja í dag.

|

laugardagur, maí 01, 2004

Var Tómas Guðmundsson kynvillingur?

Ólína Þorvarðardóttir ( á ég að halda áfram eða að hætta) eyðir frítíma sínum þessa dagana fyrir vestan, skv. fréttablaðinu, að rannsaka kenningar Guðmundar Andra Thorssonar um meintan samkynhneigðan undirtón í kvæðum Tómasar Guðmundssonar og þá í garð Jóns Thoroddsen sem lést 1924 og varð öllum harmadauði.

Meðal annars telja þau línuna í kvæðinu Þjóðvísa ,,Ég þóttist vera smámey.." vera í raun og veru svar við öðru ljóði Jóns.

Jamm!

En mikið er þetta fólk samt eitthvað takmarkað og á eftir sinni samtíð. Anna Hugadóttir sem snemma varð róttæk, rasjónalisti, kjaftfor, vinstrisinnuð og algerlega frábitin ,, rómantískum lýrískum viðbjóði" eins og hún orðaði það, benti á þetta fyrir 10 árum skömmu eftir að fundum okkar bar fyrst saman í 3. bekk Menntaskólans. Um Tómas Guðmundsson sagði hún eitthvað á þessa leið þegar ég viðraði aðdáun mína á ljóðum ,,borgarskáldsins" var svarið einfaldlega: ,,Borgarskáld...huhh....þetta djöfulsins smáborgaralega íhaldsrím með rómantískum væluhomma tendensum, þetta er bara rusl!". Þar með hrundi ein af æsku minnar borgum og Tómas var flokkaður með minni spámönnum í skáldskap ásamt Skáldinu frá Fagraskógi.

Jamm! Anna Hugadóttir var þá sem svo oft áður langt á undan sinni samtíð, og því finnst mér eins og kenningar dr. Ólínu hljómi hálf hjákátlegar og augljósar í dag, tíu árum eftir að ég tók fyrst þátt í umræðum um meinta samkynhneigð Tómasar Guðmundssonar. En viðurkenna verður að það er í raun og veru afskaplega gagnlítil og tilgangslaus umræða.

En Tómasi til hróss, verður að segjast að hann á kvikindislegan ljúfsáran streng í kvæðum sínum sem óborganlegur reynist oft á tíðum sbr. kvæðið Eygló:

,,Hér stóðu okkar stefnumót,
hér streymdu um mig þín blíðuhót,
en hvað finnst þér um það?
Að vita blessuð börnin þín
í boltaleik er sólin skín,
á svo til sama stað
"

Færsla þessi er því tileinkuð Önnu Hugadóttur en ekki dr. Ólínu, enda heldur Annaí dag hátíðlegan 1. maí, sem löngum hefur skipað ríkulegan sess í hennar lífi. Anna hefur þetta í sér-hvort sem það telst last eða lof-að vera á undan sinni samtíð og vitjunartíma. Og mikið óskaplega er oft gaman og krydd í tilveruna að þekkja slíkt fólk og geta talið það til vina sinna.


|

This page is powered by Blogger. Isn't yours?